تنها 2 روز پس از آغاز سال نوی میلادی، در هوای بشدت برفی و توفانی و در شرایط امنیتی فوق‌العاده، یك هواپیمای ویژه در فاصله‌ای دور از دید ماموران فرودگاه چكالفسكی، جایی در حومه مسكو، آماده پرواز بود. اتوبوسی سرنشینان معدود این هواپیما را تا جلوی پله‌های آن رساند. برف همراه با باد و بوران اجازه نمی‌داد افرادی كه حتی چند متر با هواپیما فاصله داشتند، ببینند چه كسانی به آن سوار می‌شوند. دقایقی بعد، هواپیما موتورش را روشن كرد و با اجازه برج كنترل پرواز در لابه‌لای برف در حال باریدن، راه خود را گشود و اوج گرفت تا از لایه ضخیم ابری كه آسمان مسكو را پوشانده بود خارج شود. سرنشینان مرموز این هواپیما 3 كیهان‌نورد نظامی و یك فضانورد مهندس طراح سامانه‌های فضایی و تعدادی از كارشناسان و مربیان آنها بودند.

ولادیمیر شاتالف، نخستین كیهان‌نوردی بود كه سوار بر این هواپیما راهی مقصدی اسرارآمیز بود. او آذر 1306 خورشیدی در پتروپاولوسك در شمال قزاقستان به دنیا آمده بود. هنگامی كه دبیرستان را تمام كرد، به دانشكده نیروی هوایی رفت و پس از دریافت درجه مهندسی در نیروی هوایی اتحاد جماهیر شوروی سابق به فعالیت پرداخت، اما بخت و اقبالش بلند بود كه بعد از 17 سال خلبانی سرانجام به عنوان فضانورد انتخاب و مشغول تمرینات مخصوص این كار شد.

دومین كیهان‌نورد باریس وولینف، 7 سالی جوان‌تر از همقطارش ولادیمیر بود و در ایركوتسك به دنیا آمده بود. او نیز پس از پایان تحصیلات به نیروی هوایی شوروی پیوست و جزو اولین فرد از گروه كیهان‌نوردان انتخاب شده بود كه به همراه گاگارین، تمرینات فضانوردی خود را آغاز كرده بود.

آلكسی یلیسیف، سومین مسافر كیهان‌نورد این هواپیما از همه جوان‌تر بود. در ژیزدر به دنیا آمده بود. او برخلاف دو همكارش پس از اتمام دبیرستان به انستیتوی فناوری مسكو وارد شد. یلیسیف سپس در موسسه انرگیا به عنوان مهندس طراح ناو‌های كیهانی به كار پرداخت، ولی سرانجام به جرگه فضانوردان پیوست.

آخرین كیهان‌نورد، یوگنی خرونف از استان تولا در روسیه آمده بود. خرونف پس از اتمام تحصیلات ابتدایی، وارد آموزشگاه فنی نیروی هوایی شوروی شده بود و سال‌ها در آنجا خدمت كرده بود. سال 1339 جزو اولین نفرات گروه كیهان‌نوردان انتخاب شد و ضمن تمرینات فضایی به تحصیل در آكادمی هوایی ژوكوفسكی پرداخت.

اینك این گروه به بایكونور می‌رفتند تا برنامه پرهیجان اما خطرناكی را آغاز كنند. كاری كه قرار بود 2 سال پیش انجام گیرد، اما بروز نقص فنی در سایوز ـ 1 اجازه آن را نداد و با سقوط سایوز ـ 1 و كشته شدن كامارف به شكل فاجعه باری خاتمه یافت.

ساعاتی پس از بلند شدن این هواپیما، هواپیمای بعدی راهی قزاقستان شد كه در آن گروه دوم شامل اعضای علی‌البدل پرواز حضور داشتند. برای جلوگیری از تعویق پرواز، گروه‌های اصلی و علی‌البدل، جداگانه و با هواپیمای مختلف پرواز می‌كردند تا در صورت بروز حادثه احتمالی برای هر یك از آنها، افراد بعدی بتوانند به موقع پرواز را انجام دهند.

پس از سفر هوایی طولانی، سرانجام هر دو هواپیما در فرودگاه بایكونور به زمین نشستند. شرایط آب و هوایی آنجا نیز چیزی از شهر مسكو كم نداشت. هر دو گروه از صبحگاه روز بعد، آخرین آموزش و تمرین‌ها را آغاز كردند.

آن سال نوی میلادی در حالی آغاز شد كه سرنشینان ناو آمریكایی آپولو ـ 8، تولد حضرت مسیح را در مدار ماه جشن گرفتند. این نخستین سفر انسان به مرز‌هایی فراتر از مدار اطراف زمین به شمار می‌رفت. دنیا با علاقه به مسابقه فضایی بین دو ابرقدرت می‌نگریست. آمریكا تصمیم داشت بزودی اولین سفینه سرنشیندار را بر سطح ماه بنشاند.

با توجه به مسابقه فضایی بین دو ابرقدرت آن زمان، همه در انتظار كار مهمی از طرف مقابل یعنی شوروی بودند، اما برخلاف انتظار همه، 2 هفته‌ای بعد از آغاز سال نوی میلادی، رسانه‌های شوروی خبر پرتاب سایوزـ4 با یك سرنشین را اعلام كردند. این ناو با ولادیمیر شاتالف راهی مدار زمین شد. اطلاعیه‌ها مثل همیشه تنها اطلاعاتی معمولی را به مردم می‌دادند. به طور مثال اعلام كردند شاتالف در اولین دور به بررسی سامانه‌های سفینه و راه‌اندازی دستگاه ارتباط تلویزنی پرداخته است! مطلبی تكراری و بی‌اهمیت كه چندان قابل توجه نبود، اما پس از آن كه روز بعد، دنیا خبردار شد ناو دیگری با 3 سرنشین راهی مدار زمین شده، همه می‌دانستند اتفاق هیجان‌انگیزی در حال انجام است.

اطلاعیه‌های بعدی نشان داد كه واقعا عملیات جدیدی در حال وقوع است: سایوز ـ 5 ششمین دور خود را بر گرد زمین زده بود كه شاتالف سوار بر سایوز ـ 4 موفق به دیدن آن شد و بلافاصله ارتباط بین 2 ناو برقرار گردید. سایوز ـ 5 با 3 سرنشین از فاصله 6 كیلومتری به تعقیب كپسول فضایی شاتالف پرداخت. سامانه جستجو و الحاق به كار افتاد و 2 ناو را تا فاصله یكصد متری به هم نزدیك كرد، سپس شاتالف هدایت سفینه را به دست گرفته آن را به سایوز ـ 5 نزدیك كرده و بالاخره 2 ناو را به هم متصل كرد. این نخستین اتصال 2 ناو سرنشیندار در فضا بود، اما این همه ماجرا نبود!

پس از اتصال 2 ناو كه از بخش مداری به هم قفل شده بودند، خرونف و یلیسیف داخل قسمت مداری رفته و لباس ویژه راهپیمایی را پوشیدند و با باز كردن دریچه آن، به فضای آزاد راه یافتند. دو كیهان نورد یك ساعت و 27 دقیقه پس از الحاق، سایوز ـ 5 را ترك كرده و به یك راهپیمایی 37 دقیقه‌ای اقدام كردند و با استفاده از دستگیره‌های ویژه نصب شده روی 2 سفینه خود را به سایوز ـ 4 رساندند، دریچه بخش مداری را باز و به داخل آن رفتند.

باز و بسته شدن دریچه‌ها در هر دو سفینه به طور خودكار انجام گرفت و زمانی كه خرونف و یلیسیف، سایوز ـ 5 را ترك كردند دریچه مربوط به آن بسته شد و در ورودی به سایوز ـ 4 در زمان لازم باز شد و 2 فضانورد پس از ورود، دریچه را بسته و هوای داخل ناو را تنظیم كردند، سپس شاتالف از بخش فرودی كپسول فضایی سایوز به دیدار آنان شتافت. این نخستین جابه‌جایی فضایی جهان به‌شمار می‌رود. 2 سفینه پس از حدود ‌4 ساعت و 35 دقیقه پرواز مشترك از یكدیگر جدا شدند.

سایوز ـ 4، 17 ژانویه پس از اتمام ماموریتی كه با یك سرنشین آغاز شده بود و حالا با 3 فضانورد در 40 كیلومتری شمال غربی قرقنده فرود آمد.

والینف پرواز خود را آن روز نیز ادامه داد و قرار شد روز بعد فرود آید، اما برای والینف، فرود براحتی صورت نگرفت. در زمان بازگشت به زمین، بخش فرودی از قسمت مداری جدا نشد و ناو كیهانی، در حالی كه دیوانه‌وار به دور خود می‌چرخید به شكل وارونه وارد جو زمین شد. این موضوع بسیار خطرناك بود چرا كه اصطكاك بسیار زیاد كپسول با جو زمین در حالی كه عایق در سوی دیگر ناو قرار داشت می‌توانست باعث ذوب‌شدن سفینه و مرگ كیهان‌نورد شود.

چرخش مرگ‌آور سفینه تا زمانی كه تسمه‌های اتصال بخش فرودی و مداری نسوخته بود، ادامه داشت، اما آنها سرانجام ذوب شدند و قسمت مداری، چنگال‌هایش را از بخش فرودی برداشت.

در ارتفاع 10 كیلومتری سامانه چتر نجات به كار افتاد، اما ناگهان طناب‌ها شروع به چرخیدن كردند و به دور هم پیچیدند و یك دسته شدند. خوشبختانه حركت دورانی سفینه و پیچیدگی طناب‌ها در دو جهت مخالف بود و به همین دلیل چتر باز شد، اما بعد از باز شدن هم چرخش ناو ادامه داشت و در نتیجه فرود خیلی محكم صورت گرفت. ضربه به شانه و سر والینف وارد شد. این ضربه بقدری شدید بود كه یكی از دندان‌های بالایش را شكست، اما به هر حال او زنده به زمین بازگشت. اگر فكر می‌كنید ماجرای این سفر تاریخی با فرود هر 4 كیهان‌نورد به خوبی و خوشی پایان گرفته است، سخت در اشتباهید.

فرود سایوز ـ 5 پایان ماجرا نبود! طبق رسم آن زمان، كیهان‌نوردان پس از بازگشت به مسكو، در فرودگاه مورد استقبال رهبران سیاسی قرار می‌گرفتند و سپس همراه با آنان از میان مردم صف كشیده در خیابان، به كرملین می‌رفتند تا در مراسم رسمی، مدال بگیرند.

ماشین حامل كیهان‌نوردان سایوز 4 و 5 در نزدیكی در ورودی كاخ كرملین هدف تیراندازی فردی قرار گرفت كه می‌خواست در حقیقت برژنف را ترور كند، اما به اشتباه به ماشین كیهان‌نوردان شلیك كرد.

شیشه سمت چپ بر اثر اصابت گلوله خرد شد و یك گلوله هم مستقیماً به سر راننده اصابت كرد. اتومبیل همچنان كه به جلو می‌رفت، چند بار به سمت چپ و راست متمایل و سپس متوقف شد و در سرازیری خیابان شروع به عقب رفتن كرد. بالاخره مامور امنیتی‌ای كه در اتومبیل فضانوردان بود، ترمزدستی را كشید و خودرو را نگهداشت.

به این ترتیب 4 كیهان‌نورد توانستند خود را برای مراسم رسمی دریافت مدال، سالم به كرملین برسانند در حالی كه طی پرواز خود، دو واقعه مهم نخستین اتصال دو ناو سرنشیندار و نخستین جابه‌جایی كیهان‌نوردان در مدار زمین را با موفقیت انجام داده بودند.

كیهان‌نوردان سایوز‌های 4 و 5 از راست به چپ: ولینف، شاتالف، خرونف و یلیسیف